Formy aktywności muzycznej dzieci

Formy aktywności muzycznej dzieci

Muzyka stanowi niezbędny etap kształcenia dziecka. Już od najmłodszych lat rozwija jego wrażliwość i uczy otwartości na sztukę. Poprzez muzykę poznaje się świat i bardziej dobitniej rozumie rzeczywistość. Proces poznawczy poprzez edukację muzyczną wpływa pozytywnie na relacje dziecka z otoczeniem, z nauczycielami, z rodzicami, z rówieśnikami.

Do form aktywności muzycznej dziecka należą: śpiew, gra na instrumentach, ruch przy muzyce, tworzenie i słuchanie muzyki.

 Śpiew jest najbardziej naturalną i organiczną formą czynnego uprawiania muzyki. W śpiewie powinny uczestniczyć wszystkie dzieci niezależnie od stopnia posiadanych zdolności muzycznych. Jednym z pierwszych kontaktów dziecka z muzyką jest jego własny śpiew, a najprostszą formą muzyczną piosenka „wykonywana” własnym żywym instrumentem. Śpiew jest najbliższy mowie dziecka, daje możliwość bezpośredniego przekazania bogatej skali emocji, stanowi naturalny sposób zbliżania dziecka do muzyki. Dobór repertuaru pieśniowego powinien odpowiadać następującym kryteriom: być dostosowany do zainteresowań dziecka, nie przekraczać rozpiętości skali jego głosu, percepcji linii melodycznej, ugrupowań rytmicznych i skoków interwałowych, a więc ważny w kształceniu muzycznym słuch wysokościowy. Należy jednak przy wyborze repertuaru pamiętać, by charakteryzował się różnorodnością muzyczną, a nie był ubogi w walory artystyczne.[1]

Głos jest naturalnym danym każdemu instrumentem muzycznym, posiadającym szczególne walory artystyczne. Możliwość wykorzystania głosu jako instrumentu muzycznego, w każdej chwili przez każdego, decyduje o powszechności śpiewu. Ponieważ jednak śpiew jest najbardziej osobistą formą uprawiania muzyki, jego wykorzystanie jest uzależnione od wielu czynników. Czynniki fizjologiczne takie jak: konstrukcja aparatu głosowego, jego rozwój, dojrzewanie, stan zdrowia, mogą w poważnym stopniu utrudniać prawidłowy śpiew. Nie bez wpływu pozostają także czynniki psychiczne, do których głównie należy zaliczyć strukturę uzdolnień muzycznych, odporność systemu nerwowego na sytuacje stresowe, inteligencję i inne cechy charakteru. Np., nie wszystkie dzieci chętnie śpiewają solo, czy publicznie, nawet tylko przed grupą rówieśniczą, często trema towarzysząca dzieciom przy takich „popisach” uniemożliwia spontaniczny, swobodny śpiew. Niektórzy uczniowie mają trudności z zapamiętywaniem tekstu piosenki, co z kolei wywołuje lęk przed publicznym śpiewaniem. Należy także wspomnieć o czynnikach artystycznych, które decydują o poprawnym śpiewie. Niedostateczny jest czasem poziom umiejętności wokalnych wykonawcy, mała wrażliwość emocjonalna i estetyczna uniemożliwiająca prawidłowe wyczucie frazy muzycznej, barwy wokalnej, dynamiki, tempa, artykulacji.

Śpiew stanowi przedłużenie mowy. Stąd też jest najprostszą i najwcześniejszą formą kontaktu dziecka z muzyką, umożliwiającą bezpośrednią ekspresję. Przez śpiew, dziecko kojarzy sobie dźwiękowy kształt elementów muzyki ze sposobem operowania własnym głosem, z odpowiednim ruchem, gestem, z graficznym zapisem wykonywanych dźwięków. Śpiew powinien służyć za podstawę uświadamiania uczniom abstrakcyjnego charakteru muzyki jako sztuki. W oparciu o bezpośredni kontakt dziecka z muzyką przez śpiew, nauczyciel ma możność przekazania uczniom wiadomości muzycznych, ułatwić im uświadomienie pewnych pojęć muzycznych. Odtwarzając muzykę głosem, kształcimy także słuch muzyczny dziecka i jego muzyczną wyobraźnię. Dydaktyczno-wychowawcze walory śpiewu wynikają z faktu, że sama czynność śpiewania może stanowić źródło radości i pewnego rodzaju czynność zabawową. Dla dzieci najważniejszy jest tekst piosenki, stąd też śpiewają oni z ogromnym przejęciem, jeśli tematyka utworu jest bliska ich zainteresowaniom. Odtwarzanie muzyki głosem, może służyć jako element zabawy i odprężenia, jako ilustracja zasad muzyki, jako materiał do ćwiczeń emisyjnych, solfeżowych czy improwizacji melodycznej.[2]

Kształcenie głosu dziecka to proces bardzo długotrwały i złożony. Rozwijamy tutaj równocześnie szereg zespolonych ze sobą funkcji aparatu głosowego, przez co dążymy do osiągnięcia określonych umiejętności wokalnych, które warunkują piękne brzmienie ludzkiego głosu. Do umiejętności tych można zaliczyć:

* podparcie oddechowe, najściślej złączone z pracą nad rejestrami głosu ich wyrównaniem brzmieniowym i z rezonansem;

* czysta intonacja, będąca między innymi wynikiem właściwego atakowania dźwięków;

* dźwięczność brzmienia i wyrównanie głosu w całej jego skali, która w trakcie pracy nad aparatem głosowym jest rozszerzona. Warunkiem dźwięczności i jednolitości barwy jest obecność tzw. rejestru głosowego w dźwiękach wszystkich rejestrów oraz prawidłowe tzw. zmieszanie rejestrów;

* właściwa artykulacja i wyrównywanie barwy brzmienia wszystkich samogłosek;

* umiejętność używania głosu we wszystkich nasileniach dynamicznych od pianissimo do fortissimo, przy zachowaniu jednolitości barwy i właściwego przechodzenia do wszystkich rodzajów skali dynamicznej;

* umiejętność prowadzenia głosu legato szerokimi, łączącymi się frazami, uzależniona od podparcia oddechowego i właściwej pozycji krtani;

* elastyczność głosu i sprawność techniczna, umożliwiająca różnorodną artykulację dźwięków i śpiewanie w różnym tempie.

Do czynników, które warunkują poprawną emisję i wykonywanie piosenek zalicza się: właściwą postawę podczas śpiewu, prawidłowe oddychanie,  rozluźnienie mięśni krtani, szyi i gardła, kształcenie rejestru głosowego, prawidłowa artykulacja, czysta intonacja i umiejętność operowania własnym głosem.[3]

Drugim rodzajem ekspresji jest gra na instrumentach. Ma ona wielorakie walory. Przyczynia się w sposób specyficzny i intensywny do rozwijania muzykalności, pozwala na poglądowe kojarzenie wysokości dźwięku ze sposobem jego wydobywania, przyśpiesza obcowanie z intonacyjnie czystymi dźwiękami i współbrzmieniami, pozwala na szybsze wprowadzenie zapisu nutowego, umożliwia też rozwój czynności twórczych i wreszcie kształci rozwój wrażliwości na różnorodność brzmień. Instrument ułatwia też rozwój dziecka o ograniczonej muzykalności i niekorzystnych warunkach wokalnych, wyrównując jego start wśród innych rówieśników. Gra na instrumentach jest także formą ćwiczeń i muzykowania bardzo dla dzieci atrakcyjną. Powszechna gra na instrumentach ma szerokie znaczenie.

Gra na instrumentach sprawia, że u dzieci muzykujących już w najmłodszych lat rodzi się potrzeba intensywniejszej nauki gry na instrumentach. Tę ich potrzebę mogą zaspokajać pozalekcyjne zespoły instrumentalne, ale także zorganizowana w szkole nauka gry na instrumentach trudniejszych pod względem technicznym oraz działające przy niektórych szkołach ogniska muzyczne.[4]

Innym rodzajem czynnego uprawiania muzyki jest spontaniczna ekspresja ruchowa. Ruch połączony z muzyką stanowi podstawę do rozwoju muzycznego i psychomotorycznego dziecka oraz dorastającej młodzieży. Muzyka i ruch wyrabiają między innymi: poczucie rytmu, pamięć muzyczną, myślenie, uwagę, wyobraźnię przestrzenną, estetykę ruchu, wrażliwość muzyczną.

Do najczęstszych zajęć przy muzyce zaliczyć można: inscenizowanie treści piosenek, reakcję dzieci, wyrażającą ich poziom pobudzenia i hamowania na sygnały dźwiękowe, własną improwizację do słuchanej muzyki żywej lub mechanicznej, mimiczne scenki ruchowe, improwizację ruchową do słuchanej melorecytacji.

Kolejną formą aktywności muzycznej jest słuchanie muzyki. Percepcje muzyki najczęściej utożsamia się z wszelkimi przejawami odbiorczymi, związanymi ze słyszeniem poszczególnych elementów utworu muzycznego i całości, złożonej z tych elementów, śledzeniem wszelkich zachodzących w niej zmian oraz zdolnością przyswajania jej ekspresji. Przebieg percepcji kształtuje się w trzech kierunkach:

* jako postrzeganie podświadome (nieuświadomione);

* jako percepcja ukierunkowana,  zdeterminowana pozytywnymi motywacjami i uświadomieniem „treści” estetycznej przekazu muzycznego;

* jako działalność perceptywna poprzez konsolidację słyszenia, przeżywania i rozumienia muzyki.[5]

Celem słuchania muzyki jest przysparzanie dzieciom doświadczeń słuchowych, stanowiących sposób kształcenia pamięci i wyobraźni muzycznej, a także przekazywanie im  wiadomości o muzyce i o kulturze muzycznej. Repertuar przeznaczony do słuchania przez dzieci powinien zawierać utwory, które mogą wywoływać bardzo zróżnicowane odczucia estetyczne, o wysokich walorach wykonawczych, treściowych na miarę wieku i zdolności muzycznych odbiorców.

Ważne jest również, aby oprócz muzyki klasycznej, dzieci  mogły poznawać utwory muzyki ludowej oraz najbliższego środowiska czy regionu.[6]

Muzyka odgrywa bardzo ważną rolę w procesie edukacji. Poprzez muzykę poznajemy otaczający nas świat. Bez muzyki świat byłby monotonny, dlatego tak cenną i uniwersalną wartością jest muzyka.

 

Bibliografia:

  1. Dymara (red.), Dziecko w świecie sztuki. Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2000r.
  2. Szypułowa, Odtwarzanie muzyki w kl. I-III przy pomocy głosu i ruchu. „Nauczanie Początkowe” 1981/1982 nr 1.
  3. Lipska, M. Przychodzińska, Muzyka w nauczaniu początkowym. Metodyka, Warszawa 1991r.
  4. Przychodzńska-Kaciczak, Polskie koncepcje powszechnego wychowania muzycznego. Tradycje-współczesność. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1987r.
  5. Przybyłowicz, Percepcja muzyczna i formy jej realizacji w programie przedmiotu „Muzyka”. „ Nauczanie Początkowe” 1981/1982r.

[1] B.Dymara (red.), Dziecko w świecie sztuki. Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2000, s. 123.

[2] I.Szypułowa, Odtwarzanie muzyki w kl. I-III przy pomocy głosu i ruchu. „Nauczanie Początkowe” 1981/1982 nr 1 s. 90.

[3] E.Lipska, M. Przychodzińska,  Muzyka w nauczaniu początkowym s. 18-20.

[4] M.Przychodzńska-Kaciczak, Polskie koncepcje powszechnego wychowania muzycznego. Tradycje-współczesność. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1987, s. 172-173.

[5] B.Przybyłowicz, Percepcja muzyczna i formy jej realizacji w programie przedmiotu „Muzyka”. „ Nauczanie Początkowe” 1981/1982, nr 3.

[6] B.Dymara (red.), Dziecko w świecie sztuki s. 127-128.

 

opracowała:

mgr Monika Kubańska