Bajkoterapia

Bajkoterapia jako metoda pracy z dzieckiem w wieku przedszkolnym

          Bajkoterapia w ostatnim czasie staje się coraz bardziej popularna, gdyż nie tylko terapeuci, ale i nauczyciele oraz rodzice sięgają po bajki terapeutyczne, które  nazywane także bajkami-pomagajkami, na dobre zagościły w literaturze dziecięcej. Mimo że określane są bajkami, tak naprawdę mają niewiele wspólnego z tradycyjnie rozumianą bajką, definiowaną jako krótki, dowcipny  utwór, najczęściej poetycki, o charakterze satyrycznym lub dydaktycznym, którego  cechuje magiczne ujmowanie rzeczywistości, oglądanie świata z perspektywy dziecka czy rozróżnianie świata realnego od czarodziejskiego. Jej bohaterami są zwierzęta lub ludzie i zwykle zakończona jest morałem. W bajkach dominuje magia w rozwiązywaniu trudnych sytuacji, a świat jest nierealny. Ta nierealna rzeczywistość kreowana w bajkach jest zgodna z magicznym myśleniem dziecka, dzięki czemu pomaga mu zrozumieć świat (panujące w nim reguły)  i siebie oraz  wprowadza porządek i ład.

          Ponadto bajki pełnią w życiu dziecka różnorodne funkcje: informujące, wyjaśniające, inspirujące, uspokajające, pouczające czy rozszerzające wyobraźnię. Kreują umiejętność odróżniania dobra od zła, wyboru właściwej drogi postępowania. Pozwalają na zrozumienie sytuacji i problemów pojawiających się w życiu, z którymi dotąd nie miały styczności. Rozbudzają ciekawość świata, jego poznawania. Bajki mogą pomagać budować osobowość dziecka, a  przede wszystkim pełnią funkcję adaptacyjną i rozwojową w jego życiu.

         Natomiast bajki terapeutyczne to niezwykłe historie tak skonstruowane i napisane, by dzieci odnalazły w nich cząstkę siebie, swoich uczuć, emocji i konkretnych problemów, z którymi się borykają. Dzieci mogą utożsamić się z bohaterem i przeżyć z nim daną historię, pozostając w bezpiecznym miejscu, nierzadko w ramionach bliskich im osób. Bajki te nie są wierszowane i nie mają morału, a ich akcja odbywa się w realnym świecie, którego mały słuchacz może doświadczać. Pozwalają zrozumieć dzieciom, że ich problemy nie są odosobnione, że inne dzieci w podobnym wieku odczuwają takie same troski, rozterki i emocje. Bajki te wspierają, motywują, gdyż  pokazują dziecku, że strach, smutek i wstyd to jest coś normalne i oczywiste, bo inni też przeżywają takie uczucia. Dają poczucie bezpieczeństwa, zawierają wiele wskazówek pomocnych w poradzeniu sobie z problemem, które są propozycją lub prezentacją sposobu jego rozwiązania przez dziecko. Bajka terapeutyczna buduje wiarę w siebie, we własne możliwości w przezwyciężeniu trudności. Daje jasny i czysty  przekaz, że z  każdego kłopotu czy problemu  jest wyjście i można sobie z nim poradzić.

           Bajka terapeutyczna, jest utworem adresowanym do dziecka, głównie w wieku 4 – 9 lat, w której świat jest widziany z dziecięcej perspektywy, a ich celem jest uspokojenie, zredukowanie problemów emocjonalnych i wspieranie we wzroście osobistym. Fabuła bajki terapeutycznej dotyczy różnych sytuacji wzbudzających lęk, a głównym bohaterem jest małe zwierzątko lub dziecko czy zabawka, z którym czytelnik może się identyfikować. Cechą charakterystyczną wszystkich bajek terapeutycznych jest to, że bohater bajkowy znajduje się w trudnej sytuacji i przeżywa lęk, a wprowadzone postacie umożliwiają redukcję lęku. Bohater uczy się różnych sposobów jego przezwyciężania. Nabycie nowych kompetencji prowadzi do zmiany w przeżywaniu i do zmiany w zachowaniu.

          Za pomysłodawczynię metody bajkoterapii uważa się Australijkę Doris Brett (psychologa klinicznego), która w 1988 r. opublikowała zbiór bajek pt. „Opowiadania (dla) Ani. Szczególny rodzaj opowiadania”. Bohaterką historyjek jest Ania, mała dziewczynka przeżywająca różne sytuacje lękotwórcze. Każda historia posiada pomyślne zakończenie i ma za zadanie pomóc w niwelowaniu dziecięcych lęków. W Polsce zbiór ten po raz pierwszy wydano w 1992 r. jako „Bajki, które leczą”. Doris Brett jest nie tylko prekursorką bajkoterapii, ale również twórczynią jej metodyki, gdyż każda bajka wzbogacona jest komentarzami i  wskazówkami autorki dla czytającego historię.

          Bajkoterapia w swym założeniu ma spełniać funkcje profilaktyczne, wspierające i oddziaływać terapeutycznie. Funkcja profilaktyczna bajkoterapii ma dostarczać dziecku wiadomości z zakresu rozumienia sytuacji trudnych emocjonalnie, strategii radzenia sobie z zaistniałym problemem, nazywania emocji, jasnego komunikowania się i mówienia o swoich bolączkach. Bajkoterapia nie tylko ukazuje możliwe sposoby poradzenia sobie z sytuacją lękotwórczą dziecka, ale również ostrzega, oswaja z emocjami i zdarzeniami, które mogą pojawić się w jego życiu. Bajki terapeutyczne o funkcjach profilaktycznych mogą układać zarówno  rodzice jak i nauczyciele. Funkcja wspierająca bajkoterapii polega na ukazaniu dziecku, że bliskie mu problemy dotykają także innych, że nie jest osamotniony w swoich przeżyciach. To wzmacnia jego poczucie wartości, blokuje u takiego dziecka  wstyd przed mówieniem o swoich problemach i kłopotach oraz pomaga stworzyć właściwą strategię radzenia sobie. Bajki wspierające mogą tylko pisać pedagodzy, psychologowie, biblioterapeuci i socjoterapeuci. Natomiast oddziaływanie terapeutyczne bajkoterapii może zaowocować zmianą sposobu myślenia o sobie i sytuacji lękowej (wiem, rozumiem, potrafię sobie poradzić), umiejętnością rozpoznawania swoich emocji, przyczyn powstawania różnych zachowań oraz zmniejszeniem napięcia emocjonalnego poprzez wyrzucenie z siebie nagromadzonych emocji. Bajki o funkcji terapeutycznej mogą tworzyć tylko i wyłącznie psychoterapeuci.

              Bajkoterapia stosowana jest w celu zniwelowania sytuacji lękotwórczych w życiu dziecka. Tematy poruszane przez bajki terapeutyczne dotykają takich problemów jak: lęk przed separacją od matki (porzuceniem), przebywaniem w nowym miejscu (przedszkole, dom), bólem, wizytą u lekarza, ciemnością (mrokiem), utratą kontroli nad swym ciałem (np. moczenie nocne), odrzuceniem (wskutek narodzin brata lub siostry czy wykluczeniem z grupy rówieśniczej), śmiercią lub odejściem kogoś bliskiego (rozwód rodziców).

         W bajkoterapii można stosować gotowe teksty (np. bajki terapeutyczne Marii Molickiej czy Doris Brett) lub te napisane samodzielnie. Według Marii Molickiej każda bajka terapeutyczna zawiera schemat składający się z następujących elementów:

  • główny temat (sytuacja wywołująca lęk),
  • główny bohater (dziecko lub zwierzątko, z którym się czytelnik identyfikuje),
  • inne wprowadzone postacie (pomagają nazwać uczucia, uczą reakcji na trudne sytuacje),
  • tło opowiadania (miejsce znane dziecku).

Dzięki temu schematowi rodzice czy terapeuci mogą stworzyć inne bajki, stosownie do trudności, z jakimi walczy dziecko. Należy pamiętać, że problemu nie rozwiązuje bajka, ale samo dziecko. Korzysta z rozwiązań w niej zasugerowanych, a odbiera je jako własne. Słuchając o problemach podobnych do jego dzieci myśli: „Jeśli to się udało komuś podobnemu do mnie, być może ja też to potrafię”.

         Maria Molicka wyodrębniła trzy rodzaje bajek terapeutycznych:

  • relaksacyjne,
  • psychoedukacyjne,
  • psychoteraputyczne.

        Bajki relaksacyjne posługują się wizualizacją w celu wywołania odprężenia i uspokojenia. Akcja takiej bajki toczy się w miejscu dobrze dziecku znanym, a opisywanym jako spokojne, przyjazne i bezpieczne. Bajka ma wyraźny schemat: bohater opowiadania obserwuje i doświadcza wszystkimi zmysłami  miejsce, gdzie odpoczywa. Sugestie osoby prowadzącej powinny zawierać trzy struktury: słuchową, wzrokową i czuciową. Struktura słuchowa służy do wywołania efektu w rodzaju: „słyszysz szum drzew”, wzrokowa: „widzisz fale z wolna przybijające do brzegu”, a czuciowa: „wchodzisz na szczyt góry”. Relaksacja ma tu na celu odprężanie mięśni, a im relaks głębszy, tym łatwiej o uspokojenie i lepsze samopoczucie. Zmartwienia, lęki usuwają się na dalszy plan. Przed opowiadaniem bajki osoba prowadząca wprowadza dzieci w stan rozluźnienia, mówiąc: „teraz posłuchamy bajeczki, usiądź wygodnie, jeszcze wygodniej, posłuchaj swego oddechu, możesz przymknąć oczy, wszystkie dźwięki oddalają się…”. Taka bajka ma być dość krótka. Jej opowiadanie powinno trwać w granicach 3-7 minut. Przykład bajki relaksacyjnej zawarty jest w książce M. Molickiej „Bajkoterapia. O lękach dzieci i nowej metodzie terapii”.

         Bajki psychoedukacyjne to takie bajki, których celem jest wprowadzenie zmian w zachowaniu dziecka. Bohater bajki ma problem podobny do tego, który przeżywa dziecko. Zdobywa ono doświadczenia poprzez świat bajkowy, gdzie uczy się, jakie wzory zachowań należy zastosować, poszerza swoją samoświadomość, co sprzyja uczeniu się zachowania w trudnej sytuacji. Bajki tego typu są głównie wsparciem dla procesu wychowania, gdyż są to opowiadania dla dziecka opieszałego, bałaganiarza i takiego, które nie chce iść spać. Wiele bajek jest adresowanych do dzieci nieuzyskujących pozytywnych wyników w nauce. Bajki te mają wskazać nowe wzory myślenia o sytuacjach lękotwórczych i przedstawić inne wzory reagowania emocjonalnego. Po przeczytaniu bajki psychoedukacyjnej należałoby zachęcić dzieci do narysowania ilustracji, uzewnętrznienia emocji, porozmawiania o tym, co czuli bohaterowie bajki. Dzieci same powinny ją zinterpretować  i  dopiero wówczas nabierze ona dla nich znaczenia osobistego. Przykładem takiej bajki psychoedukacyjnej jest bajka o mróweczce  z książki M. Molickiej.

         Natomiast bajki psychoterapeutyczne (adresowane do dzieci  w wieku 4 – 9 lat) wytyczają nowy kierunek terapii, gdyż mają za zadanie obniżać lęk. Bajki te są dłuższe i mają rozbudowaną fabułę. W utworach tych zawarty jest inny sposób myślenia. Bajka psychoterapeutyczna ma zastępczo zaspokoić potrzeby, dowartościować dziecko, które jest w trudnej sytuacji, dać wsparcie poprzez zrozumienie, akceptację, budowania pozytywnych emocji, nadziei, przyjaźni, jaką zapewniają bajkowe postacie, przekazać odpowiednią wiedzę o sytuacji lękotwórczej i wskazać sposoby radzenia sobie. Realizacja tych zadań dokonuje się w dziecku. Niektóre bajki przejdą niezauważone, innych dziecko nie zrozumie, co będzie wskazówką, że nie są to problemy ważne dla niego, a jeszcze inne bajki będzie czytało albo prosiło o ich wielokrotne powtarzanie. Będzie to znak, że dziecko tej właśnie bajki potrzebuje, że utożsamia się z jej bohaterami, że daje mu to wiele satysfakcji.

         Bajkoterapia stanowi propozycję działań terapeutycznych skierowanych do dzieci zarówno  w wieku przedszkolnym jak i w młodszym wieku szkolnym. Szczególny wpływ ma jednak na dzieci uczęszczające do przedszkola, gdyż na tym etapie rozwojowym dzieci głęboko wierzą w magiczny świat, który obecny jest nie tylko w zwykłych bajkach, ale i w tych terapeutycznych. Ten wiek to doskonały czas do rozbudzania w dzieciach ciekawości świata, nauki, wartości i właściwego postępowania. Dzięki jasnemu przekazowi, co jest dobre, a co złe dzieci potrafią wypracować własny sposób na rozwiązanie swojego problemu.  Przede wszystkim identyfikując się mocno z głównym bohaterem, z którym mają tak wiele wspólnego potrafią zrozumieć, że problemy, z którymi się borykają są znane innym dzieciom w ich wieku. Postać głównego bajkowego bohatera pomaga uporać się z własnymi emocjami, obawami i lękami oraz poznać nowe wzory myślenia czy postępowania, a pozytywne zakończenie historii daje dziecku nadzieję na korzystne rozwiązanie jego problemu.

         Bajkoterapia to metoda wykorzystywana w pracy z dzieckiem w wieku przedszkolnym nie tylko ze względu na jej ogromną rolę w rozwoju jego wyobraźni, zasobu słownictwa czy myślenia. Przede wszystkim pozwala ona dzieciom zapoznać się z wachlarzem ludzkich emocji, odczuć oraz pomaga w uporaniu się z różnymi lękami towarzyszącymi dziecku na tym etapie rozwoju. Należy zwrócić uwagę, że wiek przedszkolny to czas wielu zmian zarówno w rozwoju psychosomatycznym, jak i społecznym dziecka, gdyż z pójściem do przedszkola dzieci muszą nauczyć się bycia samodzielnymi i współistnieć w grupie. Małe dzieci bardzo mocno przeżywają rozstanie z rodzicami i to właśnie lęk przed opuszczeniem jest najbardziej dokuczliwym i najwcześniej pojawiającym się u nich lękiem. W tym wieku bardzo mocno pracuje wyobraźnia, świat realny miesza się z tym zaczarowanym i wyimaginowanym obecnym w bajkach, dlatego też dzieci boją się różnych potworów, duchów czy niektórych fikcyjnych postaci. Bajka terapeutyczna może być zatem wykorzystywana w pracy indywidualnej jak i grupowej, zarówno z dziećmi, u których zdiagnozowano lub zaobserwowano konkretne sytuacje lękowe.

          Podsumowując warto jeszcze raz podkreślić, że bajki terapeutyczne są narzędziem rozwijającym w dzieciach wrażliwość, empatię, umiejętność wnioskowania, porównywania, wyrażania swoich emocji i rozwiązywania problemów. Słuchanie i omawianie bajki wzbogaca zasób słownictwa dziecka i pomaga w nauce prawidłowego formułowania myśli, zdań i swoich opinii. Zarówno nauczyciele jak i rodzice powinni zapraszać dzieci do krainy bajek terapeutycznych, bo to nie tylko pomoc w redukowaniu lęków czy sposób na zainteresowanie najmłodszych literaturą, ale i doskonała oraz stymulująca rozwój przedszkolaka zabawa.

 

Opracowała:

mgr Beata Nowak

 

Literatura:

  1. Bajkoterapia czyli dla małych i dużych o tym, jak bajki mogą pomagać,

            Ibisz K., Gruszczyńska A. (i in.), Nasza Księgarnia, Warszawa 2009

  1. Borecka I, „Bibloterapia. Teoria i praktyka. Poradnik”, SBP, Warszawa 2001
  2. Brett D., Bajki, które leczą, 2, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk2003
  3. Molicka M., Bajki terapeutyczne dla dzieci, Media Rodzina, Poznań 1999.
  4. Molicka M., O lękach dzieci i nowej metodzie terapii, Media Rodzina, Poznań 2002
  5. Molicka M., Biblioterapia i bajkoterapia. Rola literatury w procesie zmiany

rozumienia świata społecznego i siebie, Media Rodzina, Poznań 2011

  1. Pytka M, „Bajka, bajkoterapia, wychowanie…”, w: „ Opieka – wychowanie – terapia”, 2002, nr 4